Hoofdartikel

Parijs of Greenwich: de strijd om de nulmeridiaan

6 min ontdekkings-tijd

Ken je het geheim van de Jardin du Luxembourg ? Op het pad dat leidt naar het sierlijke hekken aan de rue Auguste Comte, glimt iets mysterieus onder de platanen: een koperen plaatje, wellicht door duizenden schoenen gepolijst. Daarin is de naam ARAGO gegrift, samen met de N van Nord en de S van Sud. Hoe discreet ook, dit kleinood leidt naar een voormalig wereldmonument, de meridiaan van Parijs, ooit als nulmeridiaan eeuwenlang gebruikt om de oceanen te bevaren. Maar op het einde van de 19de eeuw duwt Engeland Frankrijk van de eerste plaats der wereldmachten en de meridiaan van Greenwich (GMT) verdringt die van Parijs (PMT) van de wereldkaarten. 

Paris Mean Time

Bij het bevaren van zeeën en oceanen oriënteert de wereld zich tot het einde van de 19de eeuw op de meridiaan van Parijs. Maar na de gloriejaren van Napoleon III en zijn Second Empire, taant het prestige van Frankrijk.  Het verlies van de oorlog tegen Pruisen in 1870 en de daaropvolgende verminking van de hoofdstad tijdens de Commune van Parijs, heeft het land een deuk gegeven. Steeds meer krimpt het glorieuze Frankrijk in de schaduw van het opbloeiende British Empire met zijn machtige vloot. Het Britannia rule the waves! Britons never shall be slaves’, klinkt steeds luider. De doodsteek voor de meridiaan van Parijs en de Paris Mean Time komt er in 1884 wanneer de Amerikaanse president Chester Arthur een internationale Meridiaan-Conferentie bijeen roept. Daar kiest de overgrote meerderheid van landen, aangevuurd door de Britten, voor Greenwich Mean Time als nieuwe internationale standaard. Parijs is zijn Nulmeridiaan kwijt.

François Arago: wetenschapper of politicus ?

Gelukkig maakt François Arago (1786-1853), een echte homo universalis, dat niet meer mee. Als astronoom en fysicus levert hij een belangrijke bijdrage tot het corrigeren en doortrekken van de Meridiaan van Parijs van Duinkerken tot Barcelona en later tot Mallorca. Als humanist, militair en politicus probeert hij mee de Tweede Republiek te besturen en de revolutie van 1848 te bezweren. In het eerste is hij nog het meest succesvol. Lang voor hem waren andere wis- en sterrenkundigen al begonnen de lengtegraad van Parijs in kaart te brengen. Dat begint eind de zeventiende eeuw. “Op 21 juni 1667, dag van de zomerzonnewende, trekken de leden van de Académie royale des sciences naar de hoogte waar nu de boulevard Saint-Michel uitmondt op de boulevard de Port-Royal, toen nog buiten de stad. Ze leggen er het startpunt voor meridiaan van Parijs vast. Die zal dwars door het hart van hun toekomstige observatorium lopen. Op de grond trekken ze de lijn van die meridiaan en naar de vier horizonten, de vier uithoeken van het toekomstige gebouw”.

Meer dan honderd jaar later treedt de jonge wetenschapper François Arago in hun voetsporen. Pas afgestudeerd en begeesterd door zijn leermeesters Delambre en Méchain, trekt Arago op zijn twintigste op expeditie naar Spanje om de loop van de meridiaan verder te berekenen. In die tijd is reizen geen luxe. Arago doorstaat ontbering, wordt meerdere keren overvallen, af en toe van zijn instrumenten beroofd en verkeert geregeld in levensgevaar. Wanneer Napoleon in Spanje binnenvalt, reageert de bevolking haar woede af op François: “De jonge Fransman met zijn bizarre instrumentarium werd als spion gearresteerd en bijna door een woedende menigte gelyncht”

Ingenieur van opleiding, afgestudeerd aan de Polytechnique, in 1794 opgericht en tot vandaag een van de Grandes Ecoles van Parijs, heeft Arago meer dan alleen wetenschappelijke pijlen op zijn boog. In 1830, het eerste jaar van de Monarchie de Juillet, wordt hij in de Assemblée verkozen als vertegenwoordiger voor de Pyreneeën. Tegelijk doceert en publiceert hij, met de bekommernis zijn kennis te vulgariseren en ingang te laten vinden bij een breed publiek. 

Tot kanon gesmolten

Om hem, na zijn dood in 1853, voor al zijn verdiensten te eren, vereeuwigen de Fransen hem veertig jaar na zijn dood met een standbeeld aan het Observatoire, zijn woon- en werkplek. Hoewel, in een land rijk aan revoluties zijn standbeelden zelden voor eeuwig. Daar denken de Duitse bezetters later net zo over. De nazi’s confisqueren het beeld en smelten François Arago om tot kanon. Misschien dat dit nét nog kan, voor een voormalig minister van Oorlog? 

Tot lang na de Tweede Wereldoorlog prijkt voor het Observatoire een lege sokkel. Dat doet pijn. Daarom onderneemt Frankrijk verschillende pogingen om Arago in ere te herstellen met een nieuw beeld. In 1993, honderd jaar na het eerste, schrijft Parijs een wedstrijd uit voor een tweede. De Nederlandse kunstenaar Jan Dibbets wint. Hij pakt het heel origineel aan. In de plaats van een nieuw beeld, brengt hij op de denkbeeldige lijn van de meridiaan van Parijs, 135 koperen plaatjes aan. Op voetpaden en  kasseien, in parkwegels en op pleinen, doorheen de hele stad.

Ondertussen prijkt sinds 1 oktober 2017 prijkt tegenover het Observatoire de Paris een nieuwe François Arago. Op een al even nieuwe sokkel. De oude laten de Fransen pertinent leegstaan, als aandenken aan het leed dat de nazi’s hen aandeden. De Belgische kunstenaar Wim Delvoye kreeg de opdracht. Zijn wervelende Arago kijkt nu uit over de esplanade van het Observatorium, over de torens van de Saint-Sulpice en de Seine, tot voorbij de hoogtes van Montmartre, waar zijn meridiaan opgaat in de horizon van Parijs. We hopen er, zodra passend, met jullie terug te zijn. 

Zie onze wandelingen www.passieparijs.be