Artikel

Pourquoi ont-ils tué Jaurès ? 

6 min ontdekkings-tijd

Het antwoord op de vraag van Jacques Brel

Hoe is deze vreselijke ramp kunnen gebeuren ? We moeten het vertellen. We moeten deze verschrikkelijke gebeurtenis hier vastleggen voor de geschiedenis!” Met trillende pen begint de hevig aangeslagen journalist Marcel Cachin aldus zijn verslag over de moord op zijn baas. Het is vrijdag 31 juli 1914, bijna middernacht, de krant moet naar de drukker. Twee uur daarvoor is Jean Jaurès, politiek directeur van L’Humanité, vermoord. Hier, in het restaurant op de hoek. Het nieuws beslaat de hele één van de volgende dag. Maar het is niet het enige nieuws op deze turbulente 1 augustus 1914. Enkele avondkranten hebben ook al het andere grote nieuws mee: “Duitsland verklaart de oorlog aan Rusland”. De eerste wereldoorlog is begonnen en Jean Jaurès is een van de eerste slachtoffers.

“Allons d’abord diner!”

De dag voordien keert Jaurès vermoeid en bezorgd terug naar zijn redactie om zijn edito te schrijven voor de krant van zaterdag 1 augustus. In zijn hoofd heeft hij al het zoveelste vurig pleidooi klaar om het tij nog te keren. Iets voor 20 uur komt hij aan op de redactie. Een collega doet een welkom voorstel: « Allons d’abord diner !». Samen met enkele andere journalisten zakt Jaurès af naar Restaurant du Croissant, vandaag Café du Croissant, op enkele tientallen meters van de redactielokalen op de Rue Montmartre 142. Als habitués zetten ze zich aan hun lange tafel, Jaurès met zijn rug naar het raam. Dat staat open. Een verkoelend avondbriesje laat de gordijnen zachtjes wiegen. Aan een andere tafel staat iemand op en toont Jaurès een foto van zijn dochtertje. Jaurès glimlacht vertederd en feliciteert de man van harte. Een andere gast groet Jaurès uit de verte. Heel even ebben zijn zorgen weg. Plots trekt iemand van buitenaf het gordijn weg. Een arm zwaait naar binnen en drukt een pistool tegen het achterhoofd van de staatsman. Twee schoten later is Jaurès dood. 

La Loi des Trois Ans

De aanleiding tot de moord is een nieuwe wet uit 1913, die Frankrijk diep verdeelt. Zeker nu, met de oorlog voor de deur.  ‘La Loi des Trois Ans’ is een eenvoudige kwestie. Al in 1913 is de Franse Etat-Major zeker dat er oorlog komt met Duitsland. Echter, op dat moment beschikt Duitsland met zijn 67 miljoen inwoners over 850.000 soldaten in actieve dienst. Frankrijk daarentegen, met zijn bevolking van 39 miljoen inwoners, telt er slechts 480.000. Een onaanvaardbaar verschil voor de Etat-Major die niet wil onderdoen. Daarom pleit de militaire top, gesteund door de nationalisten, voor een verlenging van de dienstplicht van twee naar drie jaar. Dat betekent dat de lichting van 1911 die in 1913 zou afzwaaien er plots een jaar bovenop krijgt. De nieuwe wet leidt niet alleen tot opstand in de kazernes maar ook tot een diepe verdeeldheid in de Franse samenleving.  Nationalisten en militaristen zijn radicaal voor. Socialisten en pacifisten zijn radicaal tégen, Jaurès op kop. Woede alom bij zijn tegenstrevers. 

Nu is Jean Jaurès een invloedrijk man. Bovenop socialistisch parlementair en voorman van de ‘Section Française de l’Internationale Ouvrière’ (SFIO), is Jaurès bevlogen pacifist, invloedrijk essayist en uitmuntend redenaar. Op 29 juli, twee dagen voor zijn dood, begeestert hij nog een tot de nok gevulde zaal in het Koninklijk Circus in Brussel. Op de massaal bezochte vredesmanifestatie sluit Jaurès zijn pleidooi af met een emotioneel beeld over de naderende oorlog: “Als ik in de stad verliefde paartjes zie lopen, dan lijkt het mij alsof de dood er al naast loopt”. Die passie voor de vrede maakt hem bijzonder geliefd. Maar ook bijzonder gehaat. Want in Frankrijk is bijlange niet iedereen tégen de oorlog. Ultranationalisten en topmilitairen zijn uit op revanche voor wat de Pruisen in 1870 Frankrijk hebben aangedaan. Met deze wraakgevoelens in het hart voeren hoge stafleden van het Franse leger al voor de oorlog geheime besprekingen met hun Britse collega’s over een samenwerking tegen Duitsland. En nu het bijna zover is en Duitsland eindelijk een lesje kan krijgen, gooien ontaarde types als Jaurès roet in het eten. De ‘gebaarde socialist en landverrader’, maakte zich nu onmogelijk met zijn stellingname tegen ‘La Loi de Trois Ans’. “Vendu à l’Allemagne”, “Homme du Kaiser”, verwijten zijn tegenstrevers Jaurès. Een van hen is de jonge Raoul Villain, 29 jaar.

 “Bon patriote”

Villain’s vader is hoofdgriffier van de rechtbank in Reims, zijn moeder is met vroegtijdige dementie reeds 20 jaar opgenomen in een instelling. Raoul was toen 9. Hij studeert archeologie aan de Ecole du Louvre en komt in contact met ultranationalisten van de “Ligue des jeunes amis de l’Alsace-Lorraine”. Niet toevallig precies die gebieden die Frankrijk door de Pruisen zijn ontnomen in 1870. 

Na de moord verklaart Villain ‘met een zeldzame elegantie’ aan de procureur: “Ik overweeg de aanslag op Jaurès al een hele tijd. Hij is erg schadelijk voor het vaderland. Met zijn houding tegenover ‘La Loi des Trois Ans’ heeft hij Frankrijk verraden. Dat heeft me uitzinnig van woede gemaakt. Het is op dat ogenblik dat ik heb besloten hem definitief uit de weg te ruimen”. 

In 1919, als het proces tegen Villain start, is Frankrijk nog in volle overwinningsroes. Hoge militairen en nationalisten hebben veel in de pap te brokken. Ze vinden Villain eerder ‘formidable’. Deze belligerente atmosfeer, samen met de ongelukkige jeugd van de dader en zijn betuigde spijt, leiden tot zijn onmiddellijke vrijlating. In de motivatie van de rechtbank wordt zelfs gewag gemaakt van “L’exécution des ses devoirs de bon patriote”.  Erger, de rechtbank veroordeelt Jaurès’ weduwe tot het betalen van de procedure- en gerechtskosten. Villain vindt zijn dood in onduidelijke omstandigheden, tijdens de Spaanse Burgeroorlog.

In zijn briljante chanson herinnert Brel ons aan de tijd van Jaurès, waarin de jeugd werd opgevreten door uitbuiting en oorlog. Een jeugd die Jean Jaurès nochtans ziet als de toekomst van zijn land en van de wereld.

“Demandez-vous belle jeunesse

Le temps de l’ombre d’un souvenir

Le temps du souffle d’un soupir

Pourquoi ont-ils tué Jaurès ? »

Nu we het antwoord hebben gegeven, dippen we onze knapperige croissant nog even in onze koffie en daarmee in de rijke geschiedenis van Parijs.

Laat jezelf en je team ook onderdompelen in de boeiende geschiedenis van de lichtstad. Beleef grote en kleine momenten terug mee op de plaats waar ze gebeurden en ga mee met Raf en Dirk op ontdekking. Le Café du Croissant ligt op onze wandeling “Van Opéra tot Opéra”, een unieke exploratie van de rechteroever.